Қазақстанда жеке тұлғалардың шетелден көлік әкелуіне, электронды паспорт рәсімдеуіне және кәдеге жарату алымын төлеуіне қойылатын талаптар күшейтілді.
ERNUR.KZ. Бұған Қытай мен Қазақстанның көлік импорты бойынша статистикасындағы алшақтық та назар аудартты. 2025 жылы екі елдің деректері арасында 23,2 мың автокөлік пен 1,5 миллиард доллар айырмашылық болған, деп жазады stan.kz.
Ресми деректердегі айырмашылық бюджетке нақты қанша шығын келгенін білдірмейді. Оған есептеу әдістері мен сыртқы сауда операцияларын тіркеу мерзімдеріндегі өзгешеліктер де әсер етуі мүмкін. Дегенмен бұл жағдай көлік импортына бақылауды күшейту мәселесін өзекті етіп отыр.
Қазақстанда көлік әкелу тәртібі қалай өзгерді?
2026 жылғы 22 қыркүйектен бастап жеке тұлғалар өз қажеттілігі үшін шетелден әкелген көлігін еркін айналымға шығарғанға дейін кәдеге жарату алымының төленгені туралы сертификат алуға тиіс. Бұған дейін төлемнің жасалғаны жалпы тәртіп бойынша көлікті бастапқы тіркеу алдында тексерілетін.
Электронды көлік паспортына қатысты талаптар да өзгерді. 2026 жылғы 23 қыркүйектегі бұйрыққа сәйкес, жеке тұлғаларға шығарылғанына бес жылдан аспаған көліктерге ғана электронды паспорт рәсімделеді. Сонымен қатар электронды паспорттағы көлік иесі туралы мәліметтер жолаушылардың кедендік декларациясындағы декларант туралы деректермен сәйкес келуге тиіс.
Үшінші елден жеке пайдалануға әкелінген көлікке конструкция қауіпсіздігі туралы куәлік те шектеулі түрде беріледі. Мұндай құжатты бір күнтізбелік жыл ішінде бір реттен артық рәсімдеуге болмайды. Бұған қоса, көлікті сәйкестендіру, VIN-кодын тіркеу және зертханалық тексеру талаптары күшейтіледі.
Қандай талаптар енгізілуі мүмкін?
Қазақстан билігі көлік импортына қатысты қосымша шектеулерді де қарастырып жатыр. Олардың қатарында:
- жеке тұлғалар әкелетін көліктерге қойылатын экологиялық талапты Еуро-4-тен Еуро-5 деңгейіне көтеру;
- әкелінетін көліктердің жасына бес жылдық шектеу енгізу;
- көлікті алғаш рет тек құжаттарда импорттаушы ретінде көрсетілген адамның атына тіркеу.
Алайда бұл ұсыныстар әзірге дайындық кезеңінде. Сондықтан оларды қолданысқа енгізілген талаптар ретінде қарастыруға болмайды.
Қытай Қазақстанға көлік жеткізуден алдыңғы орынға шықты
Қазақстанның Қытайдан келетін көліктерге бақылауды күшейтуі бұл елден импорт көлемі артқан кезеңге тұспа-тұс келді.
2025 жылы Қазақстанға 236,9 мың жеңіл автокөлік импортталған. Оның 163,8 мыңы Қытайдан жеткізілген. Бір жылда Қытайдан әкелінген көліктер саны 2,3 есе өсіп, елдің жалпы импорттағы үлесі 69,2%-ға жетті. Салыстыру үшін айтсақ, бұл көрсеткіш 2024 жылы 46,9%, ал 2023 жылы 34,6% болған.
2025 жылы Қазақстанға импортталған жеңіл автокөліктердің жалпы құны 2,8 миллиард долларды құраған. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 21,9%-ға көп. Оның 1,4 миллиард доллары Қытайдан жеткізілген көліктерге тиесілі.
Импортталатын көліктердің орташа құны төмендеген. 2023 жылы бір көліктің орташа бағасы 19,5 мың доллар болса, 2024 жылы 15,3 мың долларға, ал 2025 жылы 11,9 мың долларға дейін азайған. Қазақстан статистикасы бойынша, Қытайдан әкелінген бір жеңіл көліктің орташа құны шамамен 8,6 мың доллар болған.
Қазақстан мен Қытай статистикасындағы айырмашылық неден шықты?
Қытайдың деректеріне сәйкес, 2025 жылы Қазақстанға 187 мың жеңіл автокөлік экспортталған. Ал Қазақстан статистикасында Қытайдан әкелінген көліктер саны 163,8 мың деп көрсетілген. Осылайша, екі елдің мәліметтері арасында 23,2 мың көлік айырмашылығы бар.
Құндық көрсеткіштердегі алшақтық одан да үлкен. Қытай Қазақстанға экспортталған жеңіл көліктердің жалпы құнын 2,9 миллиард доллар деп бағаласа, Қазақстанның статистикасында Қытайдан импортталған көліктер құны 1,4 миллиард доллар болған. Айырмашылық шамамен 1,5 миллиард долларға жеткен. Мұндай алшақтық алдыңғы жылдары да байқалған. 2024 жылы екі елдің деректері арасындағы айырмашылық шамамен 1 миллиард доллар, ал 2023 жылы 710,9 миллион доллар болған.
Дегенмен екі елдің сыртқы сауда статистикасы бірдей болмауы мүмкін. Бұған есептеу әдістері, операцияларды тіркеу мерзімдері және өзге де факторлар әсер етеді. Көрсеткіштер арасындағы айырмашылықты заңсыз импорт көлемі немесе бюджетке келген нақты шығын деп бағалауға болмайды.
Бюджет қанша қаражаттан қағылуы мүмкін?
Қазақстанның бюджеті нақты қанша қаражаттан қағылғанын тек статистикадағы айырмашылыққа сүйеніп анықтау мүмкін емес. Алайда шартты есептеулер ықтимал соманың ауқымын түсінуге көмектеседі.
2023 жылы Қазақстанға 159,3 мың жеңіл автокөлік импортталып, олардан 385,9 миллиард теңге кедендік төлем түскен. Бір көлікке шаққанда бұл орта есеппен 2,4 миллион теңге. Осы көрсеткішті 2025 жылғы статистикадағы 23,2 мың көлік айырмашылығына қолданғанда, шартты есеп бойынша 56,2 миллиард теңге шығады.
Тағы бір есептеу көліктердің құнына негізделген. Қытайдан әкелінген бір көліктің орташа бағасын 8,6 мың доллар деп алсақ, 23,2 мың көліктің жалпы құны шамамен 198,9 миллион доллар болады. Қазақстанның Мемлекеттік кірістер комитетінің деректеріне сәйкес, коммерциялық импорт кезінде кедендік баж мөлшерлемесі көліктің шығарылған жылына, қозғалтқышының көлемі мен түріне байланысты 0–18% аралығында болуы немесе белгіленген мөлшерде есептелуі мүмкін. Қосылған құн салығының мөлшерлемесі 12% болған.
Осы шартты құнға сүйеніп есептегенде, кедендік баж бен қосылған құн салығының жиынтық сомасы шамамен 23,9–64 миллион доллар немесе 2025 жылғы орташа бағаммен 12,4–33,4 миллиард теңге болуы мүмкін. Алайда бұл есептер нақты бюджет шығынын көрсетпейді. Себебі көліктердің бағасы, техникалық сипаттамалары, кедендік рәсімдеу тәртібі және жеке не коммерциялық мақсатта әкелінуі әртүрлі болуы мүмкін.
Сондықтан көлік импортына бақылауды күшейту кезінде кедендік құнды дұрыс анықтау, құжаттарды тексеру және жеке тұлғалардың көлік әкелу тәртібін нақтылау маңызды.
