«Қайда оқисың?» дегенде қысылмай жауап беруді бірінші ойлап, негізгі мәселені екінші орынға ысырады
Сурет: ЖИ
Үш ай жаз көпшілік үшін «демалыс» ұғымымен ассоциацияланса, мектеп бітіруші түлектер үшін – үлкен өмірдің табалдырығын аттар алдындағы нағыз сынақ мерзімі. ҰБТ-ның уайымы, мамандық таңдаудың қиындығы, грантқа ілігу жолындағы бәсекелестік жастарды ғана емес, ата-аналарды да үлкен стресске түсіреді. Дәл осы абыржу мен асығыстық сәтінде қабылданған жаңсақ шешімдер кейін өкінішке әкелуі мүмкін.
Оқуға құжат тапсыруда ең жиі орын алатын 7 қателікті және олардан қалай айналып өтуге болатынын талдап көрейік.
1. Мамандықты емес, университет атағын таңдау
Көптеген талапкерлер «Қандай мамандық иесі болғым келеді?» деген сұрақтан бұрын «Қай университетке түссем екен?» дегенге көбірек бас қатырады. Бұл жерде жоғары оқу орнының орналасқан мекені, беделі көбірек рөл ойнайды. Кейін «Қайда оқисың?» деген сұраққа қысылмай жауап беруді бірінші ойлап, негізгі мәселені екінші орынға ысырады.
Әлеуметтік желіде немесе достар арасында «Пәленбай деген топ-университетте оқимын» деп мақтану үшін ғана жаны сүймейтін мамандыққа түсетіндер аз емес.
Есіңізде болсын: жұмыс беруші дипломыңыздың түсіне немесе ЖОО-ның атағына емес, қабілетіңізге қарайды. Сондықтан мамандық таңдауда өз қызығушылық пен қабілетіңізді (гуманитарлық па, техникалық па) анықтап, соған сай мамандық тауып, содан кейін ғана оқу орнын таңдаңыз.
2. «Трендтегі» мамандық – көптің соңынан еру
Бүгінде барлық жастар заңгер, экономист, IT маманы немесе маркетолог болуға ағылып жатыр. Алайда, еңбек нарығы өте құбылмалы. Бүгін сұранысқа ие сала 4 жылдан кейін мамандардың көптігінен құнсызданып кетуі мүмкін.
Бүгінгі таңда еңбек нарығында тек тар шеңберлі мамандықтар емес, «жанама мамандықтар» (cross-functional) бағаланады. Мысалы, жасанды интеллектіні түсінетін заңгер немесе цифрлық жүйелерді меңгерген агроном. Мамандық таңдағанда Атлас (мысалы, Қазақстанның жаңа мамандықтар Атласы) сияқты жобаларға көз жүгіртіп, болашақтың мамандықтарына (Data Science, биотехнология, жасыл энергетика) назар аударыңыз.
3. Университетті толық зерттемеу
Әдемі ғимараттар, жарнамалық роликтер немесе Instagram-дағы әдемі суреттер білім сапасының кепілі емес. Университеттің ішкі асханасын зерттеңіз:
Оқытушылардың қаншасы тәжірибелі практиктер (өз саласында жұмыс істейтін адамдар)?
Академиялық ұтқырлық (шетелде оқып келу) бағдарламалары қаншалықты дамыған?
Студенттердің нақты пікірлерін білу үшін әлеуметтік желілердегі (Reddit, Telegram, ВКонтакте парақшалары немесе университет подкасттары) анонимді чаттарды оқыңыз. «Ашық есік» күндеріне барып, ректордың уәдесін емес, 3-4 курс студенттерінің пікірін тыңдаңыз.
4. Өз мүмкіндігін дұрыс бағаламау
Кей талапкерлер жоғары балл жинағанымен, «елдің бәрі сонда тапсырады, бәрібір грантқа түсе алмаймын» деп, беделді оқу орындарына құжат тапсырудан қорқады. Ал кейбірі керісінше, балы шекті деңгейден сәл-ақ асып тұрса да, өз мүмкіндігін дұрыс есептемей, тек ең жоғары талап қойылатын мамандықтарды таңдайды. Салдарынан нәтижеге жету жолын өзі кеседі.
Грант конкурсына құжат тапсырғанда заңдылықтарды ескеріңіз. Төрт таңдаудың алғашқы екеуіне өз арманыңыз бен тәуекеліңізді жазсаңыз, соңғы екеуіне балыңыз нақты жететін, «резервтегі» қауіпсіз нұсқаларды көрсетіңіз. Мамандық таңдауда эмоцияға емес, нақты нәтижелер мен мүмкіндіктерге сүйенген абзал.
5. Бірінші курсты «мектептің жалғасы» немесе тым жеңіл көру
Көптеген студенттер оқуға түскен соң «ең қиыны артта қалды, енді рахаттанамын» деп ойлайды. Алайда, университет жүйесі мүлдем бөлек. Мұнда ешкім сіздің артыңыздан жүгіріп, сабақ айтуды өтінбейді, ата-анаңыз да қасыңызда қадағалап отырған жоқ.
Дәл осы еркіндікті көтере алмай, бірінші семестрден-ақ босаңсып, сабақ үлгермін түіріп алатындар бар. Тіпті, гранттан айырылатын немесе оқудан шығатын студенттер де жоқ емес. Сондықтан алғашқы күннен бастап өзіндік тәртіпті уыстан шығарып алмау, тайм-менеджментті (уақытты басқаруды) үйрену маңызды. Кері жағдайда сессия кезінде қиындықтар мен стреске тап болуыңыз мүмкін.
6. Студенттік өмірді тек ойын-сауық деп түсіну
Әрине, студенттік шақ – өмірдің ең қызықты, тәтті естеліктерге толы кезеңі. Уақыт өте келе сол шақтағы жақсы да, жаман да сәттерді ерекше сезіммен еске алып, ауыздан тастамай айтып жүреміз. Бірақ бұл кезеңнің басты мақсаты тек көңіл көтеру мен демалу болмауға тиіс. Бұл – келешек білікті маманның, мансаптың негізі қаланатын уақыт. Сондықтан сабақтан бос уақыттарда қыдыруды, ойын-сауық құруды ғана ойламаңыз. Университет қабырғасында жүріп сіз Networking (болашақ мансабыңызға пайдалы таныстар ортасын) қалыптастыруыңыз керек. Сабақтан тыс уақытта қосымша курстарға қатысыңыз, еріктілер қатарына қосылыңыз, стартап жобаларға қатысыңыз, халықаралық ұйымдармен жұмыс істеп көріңіз. Осы белсенділік сіздің түйіндемеңізге (резюме) дипломнан да салмақты үлес қосады.
7. «Б-жоспарының» (Plan B) болмауы
Егер грантқа түсе алмай қалсаңыз, не істейсіз? Көптеген отбасылар бұл сұрақты алдын ала талқыламайды, соның салдарынан тамыз айының соңында үлкен дағдарыс орнайды.
Жаңа көзқарас: Егер жолыңыз болмай қалса, бұл өмірдің соңы емес. Қазіргі әлемде Gap year (мектептен кейін бір жыл үзіліс алып, өзіңді іздеу, жұмыс істеп көру) немесе қысқа мерзімді кәсіби курстар арқылы бірден нарыққа шығу үрдісі дамып келеді. Келесі жылы қайта тапсыруға немесе ақылы бөлімнен грантқа ауысуға әрдайым мүмкіндік бар.
Мамандық және оқу орнын таңдау – болашаққа әсер ететін маңызды шешімдердің бірі. Бұл жолда қателік жібермесеңіз, студенттік өмір де, болашақ мамандық та көңіліңізден шығуы ықтимал.
ОҚИ ОТЫРЫҢЫЗ:
ЖАЗДА студенттерге қай елдерде ЖҰМЫС ІСТЕУГЕ болады?
