Міндетті түрде магистратура оқу керек пе?
коллаж: ЖИ
Қазіргі таңда университетті бітірген студенттердің көпшілігі бірден магистратураға түсу туралы ойлайды. Бұл бір жағынан қалыптасқан стереотипке айналып барады: «бакалавр жеткіліксіз, міндетті түрде магистр болу керек». Бірақ шын мәнінде, бұл шешім әр адам үшін бірдей дұрыс па? Осы сұраққа жауап беру үшін тек пікірмен емес, нақты статистика мен зерттеулерге сүйеніп талдау жасау қажет.
Ең алдымен, әлемдік деңгейдегі тенденцияға назар аударайық. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (OECD) деректеріне сүйенсек, дамыған елдерде жастардың шамамен 48%-ы жоғары білім алады . Алайда бұл көрсеткіштің барлығы магистратураға қатысты емес. Жоғары білім алғандардың ішінде магистр деңгейіне дейін жететіндердің үлесі әлдеқайда төмен. Дүниежүзілік банк деректеріне сәйкес, көптеген елдерде халықтың тек 5–15%-ы ғана магистр немесе одан жоғары деңгейге ие . Яғни, бакалаврдан кейін бәрі бірдей магистратураға бармайды - бұл аз студенттің таңдауы.
Қазақстан жағдайына келсек, қызық парадокс байқалады. Бір жағынан, елімізде жоғары білім алғандардың үлесі өте жоғары — кей деректер бойынша, 73%-дан астам халықтың жоғары білімі бар . Бірақ соған қарамастан, магистратураға түсетіндердің үлесі әлдеқайда аз. Нақты ресми пайыз жыл сайын өзгеріп отырады, бірақ жалпы тенденция бойынша бакалавр түлектерінің шамамен 10–20%-ы ғана магистратураға түседі (Ғылым және жоғары білім министрлігінің қабылдау көрсеткіштері негізінде). Бұл да әлемдік трендке сәйкес келеді: магистратура – жаппай емес, таңдаулы деңгей.
Неге олай? Себебі магистратураның мақсаты бакалаврдан мүлде бөлек. OECD зерттеулерінде көрсетілгендей, қазіргі білім жүйесі еңбек нарығына тез бейімделуге бағытталған, сондықтан көптеген студент бакалаврдан кейін бірден жұмысқа орналасуды таңдайды . Яғни, магистратура – «бәріне керек келесі қадам» емес, нақты мақсатқа арналған құрал.
Бірінші себеп – еңбек нарығының талабы. Көптеген салаларда (IT, маркетинг, бизнес, дизайн) тәжірибе дипломнан маңыздырақ. Жұмыс берушілер көбіне «магистр» емес, нақты дағдысы бар маманды іздейді. Сондықтан студенттердің бір бөлігі уақытты магистратураға емес, жұмыс тәжірибесіне жұмсауды тиімді деп санайды.
Екінші себеп – магистратураның академиялық бағыты. Бұл деңгей көбіне ғылыммен, зерттеумен, оқытушылықпен байланысты. Егер студент ғылымға қызықпаса, магистратура оған ауыр және тиімсіз болуы мүмкін. Көп елдерде магистратураға түсетіндердің негізгі бөлігі – болашақ ғалымдар мен академиялық ортаға бет бұрғандар.
Үшінші себеп – уақыт пен ресурс мәселесі. Магистратура – кемінде 1–2 жыл. Бұл уақытта студент табыс табу мүмкіндігін кейінге қалдырады. Әсіресе ақылы бөлімде оқу қаржылық тұрғыдан қосымша жүк болады. Сондықтан көптеген жастар бұл кезеңді «инвестиция» ретінде емес, «шығын» ретінде бағалайды.
Дегенмен, магистратураның маңызы жоқ деген қате түсінік тумауы керек. Керісінше, ол нақты жағдайларда өте тиімді. Мысалы, егер адам ғылыммен айналысқысы келсе, оқытушы болғысы келсе немесе тар бағытта (мысалы, құқық, экономика, педагогика) терең білім қажет болса – магистратура міндетті қадамға айналады. Кейбір елдерде және компанияларда жоғары позицияларға өсу үшін магистр дәрежесі артықшылық береді.
Қорытындылай келе, магистратура – бәріне бірдей қажет универсалды жол емес. Статистика көрсеткендей, әлемде де, Қазақстанда да студенттердің басым бөлігі бакалаврдан кейін бірден бұл деңгейге бармайды. Себебі қазіргі заманда білімнің құндылығы тек дипломмен емес, дағды мен тәжірибемен өлшенеді. Сондықтан магистратураға түсу – трендке еріп жасалатын шешім емес, нақты мақсатқа негізделген саналы таңдау болуы тиіс.
