Соңғы жылдары интернет арқылы жасалатын алаяқтық түрлері көбейіп, олардың нысанасына жиі түсетін топтардың бірі студенттер болып отыр
сурет: odessa-life.od
Бүгінде студенттердің өмірі интернетсіз елестету қиын. Сабақ материалы, жұмыс іздеу, онлайн сатып алу, тіпті жаңа таныстықтардың өзі көбіне смартфон арқылы жүзеге асады. Бірақ дәл осы цифрлық кеңістік жаңа қауіптердің де пайда болуына себеп болды. Соңғы жылдары интернет арқылы жасалатын алаяқтық түрлері көбейіп, олардың нысанасына жиі түсетін топтардың бірі – жастар мен студенттер.
Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі деректеріне сәйкес, елде тіркелетін алаяқтық қылмыстарының едәуір бөлігі интернет арқылы жасалады. Ал студенттер интернетті белсенді қолданатындықтан, түрлі жарнамаларға, ұсыныстарға немесе бейтаныс адамдардың хабарламаларына жиі тап болады. Кейде мұндай ұсыныстар шынайы мүмкіндік болып көрінуі мүмкін. Алайда олардың арасында алаяқтық схемалары да аз емес. Сондықтан студенттердің интернеттегі ең кең тараған алдау тәсілдерін білуі маңызды.
Жалған онлайн жұмыс ұсыныстары
Қазіргі студенттердің көбі оқумен қатар қосымша табыс табуға тырысады. Осыны жақсы түсінетін алаяқтар әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде «студенттерге арналған жеңіл жұмыс», «күніне 20–30 мың теңге табыс», «үйден шықпай жұмыс істеуге болады» деген жарнамаларды жиі таратады. Алғашында бәрі қарапайым болып көрінеді: бір сайтқа тіркелу, белгілі бір парақшаларға лайк басу немесе пікір жазу сияқты тапсырмалар беріледі. Кейін «жүйеге кіру үшін», «тапсырманы ашу үшін» немесе «кепілдік жарнасы ретінде» белгілі бір сомада ақша жіберу сұралады. Көп жағдайда студенттер бұл талапқа сеніп, ақша аударып жатады. Бірақ ақша жіберілгеннен кейін байланыс бірден үзіліп, жұмыс ұсынған адамның аккаунты жоғалып кетеді. Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі соңғы жылдары интернет арқылы жасалатын алаяқтық істерінің айтарлықтай бөлігі дәл осындай жалған жұмыс ұсыныстарымен байланысты екенін бірнеше рет ескерткен.
Жалған гранттар мен шәкіртақылар
Студенттердің сеніміне кіру үшін алаяқтар жиі қолданатын тағы бір әдіс – жалған білім беру бағдарламалары. Кейбір студенттерге электронды пошта арқылы немесе әлеуметтік желілерде «шетелде оқу грантын ұтып алдыңыз», «халықаралық шәкіртақы берілді» немесе «іріктеуден өттіңіз» деген хабарламалар келеді. Әрине, мұндай хабарламаны көрген студенттің қызығушылығы оянады. Бірақ көп жағдайда келесі қадамда «құжаттарды рәсімдеу үшін», «тіркеу төлемі үшін» немесе «визалық қызметке» белгілі бір сомада ақша аудару талап етіледі. Негізінде халықаралық білім беру бағдарламалары мұндай жолмен жұмыс істемейді. Мысалы, Fulbright Program немесе DAAD сияқты бағдарламалар барлық ақпаратты тек ресми сайттары арқылы жариялайды және жеке банк карталарына ақша аудартуды талап етпейді.
Әлеуметтік желідегі белгісіз интернет-дүкендер
Студенттер арасында жиі кездесетін тағы бір мәселе – әлеуметтік желілердегі жалған интернет-дүкендер. Instagram немесе басқа платформаларда қымбат смартфон, брендтік киім немесе түрлі гаджеттер нарықтағы бағадан әлдеқайда арзан ұсынылады. Мұндай жарнамалар әсіресе студенттерге тартымды көрінеді. Сатушы әдетте «соңғы дана қалды», «акция бүгін ғана» деп асықтырып, алдын ала төлем жасауды сұрайды. Кейбір студенттер арзан бағаға қызығып, ақша аударып жатады. Бірақ ақша жіберілгеннен кейін тауар келмейді, ал сатушының парақшасы өшіріліп немесе бұғатталып кетеді. Киберқауіпсіздік саласында жұмыс істейтін Kaspersky компаниясының зерттеулерінде жастардың едәуір бөлігі кем дегенде бір рет осындай интернет-дүкен алаяқтығына тап болғаны айтылған.
Оңай инвестиция және криптовалюта ұсыныстары
Соңғы жылдары кең тараған тағы бір схема – жылдам табыс уәде ететін инвестициялық ұсыныстар. Әлеуметтік желілерде немесе мессенджерлерде «аз ақша салып, қысқа уақытта бірнеше есе табыс табуға болады», «криптовалюта арқылы тұрақты табыс» деген жарнамалар жиі кездеседі. Алғашында алаяқтар студентке шағын табыс көрсетіп, сенім қалыптастырады. Кейін «үлкен пайда табу үшін» көбірек ақша салуды ұсынады. Бірақ салынған қаражатты қайтарып алу мүмкін болмай қалады. Federal Trade Commission мәліметіне қарағанда, соңғы жылдары әлем бойынша криптовалютаға байланысты алаяқтықтан келген шығын миллиардтаған долларды құрайды.
Танысу сайттары арқылы алдау
Интернеттегі тағы бір қауіпті құбылыс – әлеуметтік желілер немесе танысу платформалары арқылы жасалатын алаяқтық. Мұндай жағдайда алаяқтар бірден ақша сұрамайды. Алдымен бірнеше апта немесе тіпті ай бойы әңгімелесіп, сенімге кіреді. Кейін түрлі сылтаумен көмек сұрай бастайды. Мысалы, жол шығыны керек екенін, қиын жағдайға тап болғанын немесе жіберген сәлемдемесі кеденде тұрып қалғанын айтып, ақша аударуды өтінеді. Мұндай жағдайларда адамдар көбіне эмоцияға беріліп, тексермей шешім қабылдап жатады. INTERPOL деректеріне сәйкес, соңғы жылдары дәл осындай «романтикалық алаяқтық» әлемдегі ең тез өсіп жатқан интернет қылмыстарының бірі болып отыр.
Интернет студенттерге білім алуға, жұмыс табуға және жаңа мүмкіндіктерге жол ашып отыр. Бірақ сол кеңістікте қауіптер де аз емес. Көп жағдайда алаяқтар адамның сеніміне, асығыстығына немесе тәжірибесіздігіне сүйенеді. Сондықтан кез келген ұсынысты тексеру, ресми ақпарат көздеріне жүгіну және бейтаныс адамдарға ақша аудармау – интернет қауіпсіздігінің ең қарапайым ережелері.
Бүгінгі студент үшін тек мамандықты меңгеру ғана емес, цифрлық ортада қауіпсіз әрекет ете білу де маңызды. Себебі кейде бір ғана абайсыз қадам қаржылық шығынға ғана емес, жеке деректердің жоғалуына да әкелуі мүмкін. Сондықтан интернеттегі әр ұсынысқа сын көзбен қарап, ақпараттың шынайылығын тексеру – қазіргі заман студентінің маңызды дағдыларының бірі.
