Қазақстанда вейп мәселесі қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы өзекті мәселелердің біріне айналды.
көрнекілік суреттер ЖИ көмегімен жасалды
Соңғы жылдары вейп немесе электрондық темекі жастар арасында сәнге айналған құбылысқа айналды. Көпшілік оны кәдімгі темекіге қарағанда қауіпсіз балама деп қабылдайды. Алайда ғылыми зерттеулер бұл пікірдің шындыққа жанаспайтынын дәлелдеп отыр. Сарапшылардың айтуынша, вейптің зияны тек никотинмен ғана шектелмейді – оның құрамындағы химиялық заттар өкпеден бастап жүрекке, миға дейін көптеген ағзаларға ауыр зардап келтіреді.
Маркетингтік мифке алданып қалмау қажет
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәліметінше, темекі және никотин өнімдерін өндіруші компаниялар электрондық темекіні «зияны аз өнім» ретінде насихаттау арқылы тұтынушылардың, әсіресе жастардың санасына жаңсақ түсінік қалыптастырып келеді. Мұндай жарнамалық стратегияның негізгі мақсаты – никотинге тәуелді жаңа буынды қалыптастыру.
Көпшілік ойлағандай, вейптен шығатын бу кәдімгі су буы емес. Ол өкпенің ең терең бөлігі – альвеолаларға дейін жететін химиялық аэрозоль болып табылады. Құрамындағы көптеген хош иістендіргіштер тағамға қосылғанда қауіпсіз саналуы мүмкін, бірақ олар қыздырылып, тыныс алу жолдары арқылы ағзаға енгенде улы қосылыстарға айналады.
EVALI – вейптен туындайтын ауыр өкпе ауруын білесіз бе?
Медицинада соңғы жылдары EVALI (электрондық темекі немесе вейп қолданудан болатын өкпе жарақаты) атты жаңа синдром анықталды. Бұл – инфекциядан емес, вейп құрамындағы химиялық заттардың әсерінен дамитын ауыр өкпе зақымдануы.
Зерттеулер көрсеткендей, EVALI диагнозы қойылған науқастардың өкпе сұйықтығының 94 пайызында Е дәрумені ацетаты анықталған. Бұл зат өкпе тінінің зақымдануында маңызды рөл атқарады.
Вейп құрылғысының температурасы шамамен 350°C-қа дейін көтерілгенде сұйықтық құрамындағы кейбір заттар химиялық ыдырап, кетен, бензол және 1,3-бутадиен сияқты өте улы қосылыстар түзеді. Олар өкпенің газ алмасуын қамтамасыз ететін альвеолаларды зақымдап, тыныс алу жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін.
Аурудың ауыр түрлерінде дәрігерлер жоғары дозада кортикостероидтық ем қолданады. Көп жағдайда ем басталғаннан кейін алғашқы 24–72 сағат ішінде науқастың жағдайы жақсара бастайды.
Өкінішке қарай, EVALI-ден жазылған адамдардың бәрі толық қалпына келе бермейді. Бір жылдан кейін олардың шамамен 48 пайызында тыныс алу қызметі толық қалпына келмесе, 59 пайызында мазасыздық пен депрессия сақталады. Ең алаңдатарлығы – ауыр дерттен кейін де науқастардың небәрі 38 пайызы ғана никотиннен толықтай бас тарта алған.
Жасөспірімдердің миына төнген қауіп
Ғалымдардың айтуынша, адам миының толық қалыптасуы шамамен 25 жасқа дейін жалғасады. Сондықтан жасөспірімдер никотиннің әсеріне ерекше сезімтал келеді.
Никотин есте сақтау, оқу қабілеті, зейінді шоғырландыру және өзін-өзі бақылау сияқты маңызды қызметтерді қамтамасыз ететін нейрондық байланыстардың қалыптасуын бұзады. Соның салдарынан оқу үлгерімі төмендеп, эмоциялық тұрақсыздық артады.
Сонымен бірге зерттеулер вейп қолданатын жасөспірімдердің кейінірек кәдімгі темекіге немесе басқа психобелсенді заттарға тәуелді болу қаупі жоғары екенін көрсетеді.
Вейптің зияны өкпемен ғана шектелмейді. Оның аэрозоліндегі улы заттар қан тамырларының ішкі қабатын зақымдап, тромб түзілу қаупін күшейтеді және жүрек-қан тамырлары ауруларының ерте дамуына ықпал етеді.
Сонымен қатар электрондық темекіні пайдалану:
- асқазанның қабынуына, гастрит пен жара ауруына;
- тәбеттің төмендеуіне;
- ауыз қуысының шырышты қабығының қабынуына;
- тіс эмалінің бұзылуына себеп болуы мүмкін.
Тек химиялық емес, техникалық қауіп те бар
Электрондық темекілердің тағы бір қаупі – олардың техникалық ақаулары. Литий-ионды батареялардың қызып кетуі немесе жарылуы салдарынан бет, ауыз қуысы мен қолдың ауыр күйіктері жиі тіркеледі.Сарапшылардың мәліметінше, мұндай оқиғалардың басым бөлігі құрылғыны зарядтау кезінде орын алады. Кейбір жағдайларда жарақат адамның өмір бойы мүгедек болып қалуына немесе бет әлпетінің қайтымсыз өзгеруіне алып келеді.
Қазақстандағы жағдай қандай?
Қазақстанда вейп мәселесі қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы өзекті мәселелердің біріне айналды.Қолда бар деректерге сәйкес:
- еліміздегі 11–15 жастағы жасөспірімдердің 9,8 пайызы тұрақты түрде вейп пайдаланады;
- Джонс Хопкинс университетінің мәліметі бойынша, кейбір вейп сұйықтықтарындағы никотин мөлшері кәдімгі темекіден 10 есеге дейін жоғары болуы мүмкін;
- бүгінде әлемнің 32 мемлекеті электрондық темекілердің айналымына толық тыйым салған.
Ғылыми дәлелдер электрондық темекінің «қауіпсіз балама» екендігі туралы түсінікті толық жоққа шығарды. Вейп – жай ғана бу шығаратын құрылғы емес. Ол өкпені зақымдайтын, жүрек-қан тамырлары жүйесіне кері әсер ететін, жасөспірім миының дамуын тежейтін және никотинге күшті тәуелділік қалыптастыратын қауіпті химиялық өнім.
Әсіресе жастар арасында вейптің кең таралуы болашақ ұлт денсаулығына елеулі қатер төндіреді. Сондықтан бұл мәселе жеке адамның таңдауы ғана емес, қоғамдық денсаулық пен ұлттық қауіпсіздікке қатысты маңызды мәселе ретінде қарастырылуы тиіс.Вейптен бас тарту – денсаулықты сақтаудың ғана емес, келешек ұрпақтың сапалы өмірін қорғаудың ең тиімді жолы.
