Сағат бөлу – жай ғана Excel кестесін толтыру емес, бірнеше шектеуді қатар есепке алатын күрделі жоспарлау процесі.
Сурет: ЖИ
Жаңа оқу жылы қарсаңында оқу ісі жөніндегі орынбасарлардың ең көп уақытын алатын жұмыстардың бірі – педагогтердің оқу жүктемесін реттеу және осы жүктемеге сай сабақ кестесін құру. Онда пәндер, сыныптар, мұғалімдердің мүмкіндігі, кабинет тапшылығы, сабақтардың орналасуы сияқты ондаған фактор қатар ескерілуге тиіс. Осының бәрі тапсырманы қиындатады.
Қазір бұл жұмыстың бір бөлігін арнайы жоспарлау бағдарламалары мен жасанды интеллектке негізделген құралдарға тапсыруға болады. Бірақ ең тиімді тәсіл – ЖИ-ды шешім қабылдайтын басшы емес, есептеуді жылдамдататын көмекші ретінде пайдалану.
Бірінші лайфхак: алдымен «сағатты» емес, шектеулерді жинаңыз
Сағат бөлуді бірден мұғалімдердің аты-жөнінен бастаудың орнына, алдымен барлық шектеулерді бір параққа жинақтап жазып алған тиімді. Мысалы:
- қай пәннен қанша сағат бар;
- әр пәнді жүргізетін педагогтер;
- қай мұғалім қандай сыныппен жұмыс істей алады;
- қай кабинеттер арнайы пәндерге бекітілген;
- қай уақытта белгілі бір педагогтің бос болуы қажет;
- бір кабинетке бір уақытта қанша сынып кіре алады;
- қатар қоюға болмайтын сабақтар;
- бір күнге тым көп сабақ жиналмауы тиіс педагогтер.
Бұл тәсілдің артықшылығы – кейін бір мұғалімнің сағатын өзгерткен кезде бүкіл жүйені қайта есептеудің қажеті азаяды.
Екінші лайфхак: «қатаң» және «жұмсақ» талаптарды ажыратыңыз
Бұл – сабақ кестесін автоматтандыру кезінде өте пайдалы әдіс.
- Қатаң талаптар – бұзуға болмайтын шектеулер. Мысалы, бір мұғалімнің бір уақытта екі сыныпта сабақ беруі мүмкін емес.
- Жұмсақ талаптар – мүмкіндік болса сақталатын талаптар. Мысалы, мұғалімнің сабақтарының арасында тым көп бос терезе болмағаны жақсы.
Автоматты жоспарлау бағдарламалары дәл осы логикамен жұмыс істей алады. Мысалы, aSc TimeTables бағдарламасында талаптардың орындалуын тексеруге, қай жерде қайшылық пайда болғанын анықтауға және кейбір шектеулерді уақытша жеңілдетіп, мәселенің қай жерден шыққанын көруге болады.
Практикалық кеңес: барлық талапты бірдей «міндетті» етіп қоймаңыз. Әйтпесе бағдарламаға жарамды кесте құру қиындауы мүмкін.
Үшінші лайфхак: «Ең қиын» мұғалімдер мен сабақтарды алдымен орналастырыңыз
Қолмен кесте жасағанда барлық пәнді кезекпен орналастыру уақытты ұзартады. Оның орнына алдымен ең көп шектеуі бар сабақтарды анықтаңыз. Мысалы:
- арнайы кабинетті қажет ететін пән;
- бір ғана мұғалімі бар пән;
- бірнеше сыныпқа қатар бөлінетін сабақ;
- аптасына бірнеше рет белгілі бір күндерге қойылуы қажет сабақ;
- бірнеше сыныптың бір уақытта басқа пәнге бөлінуін талап ететін сабақтар.
Олар орналасқаннан кейін қарапайым сабақтарды орналастыру әлдеқайда жеңілдейді.
Төртінші лайфхак: мұғалімнің тек сағат санын емес, апталық суретін қараңыз
Мұғалімге 18 сағат бөлу – бір мәселе. Сол 18 сағаттың дүйсенбі-жұма аралығында қалай орналасқаны – мүлде басқа мәселе. Мысалы, қағаз жүзінде жүктеме дұрыс болғанымен:
- Дүйсенбі: 1, 2, 6-сабақ
- Сейсенбі: 1-сабақ
- Сәрсенбі: 2, 3, 4, 5-сабақ
- Бейсенбі: 1, 6-сабақ
- Жұма: 2, 3, 5-сабақ
Мұндай кесте мұғалім үшін қолайсыз болуы мүмкін. Сондықтан сағат бөлісуден кейін «Мұғалім аптаны қалай өткізеді?» деген сұрақты да қарастырған жөн.
Бесінші лайфхак: «сағат матрицасын» жасаңыз
Excel немесе Google Sheets-та қарапайым матрица құрып, мұғалімдерді жолдарға, сыныптарды бағандарға орналастыруға болады. Әр ұяшыққа пән + сынып + апталық сағат саны енгізіледі. Содан кейін бірнеше нұсқаны салыстыру оңайлайды. Бұл әсіресе мұғалімдер саны көп мектептерде пайдалы.
ЖИ-ды осы кестені талдауға да қолдануға болады. Мысалы, жүйеге жүктемені беріп, «Қай педагогтің сағаты тым шашыраңқы?», «Қай пәнде теңгерімсіздік бар?», «Қай жерде қайшылық болуы мүмкін?» деген сияқты сұрақтар қоюға болады. Бірақ мұндай талдау кезінде педагогтердің жеке деректерін ашық ЖИ сервистеріне жүктемеу маңызды.
Сағат бөлуде көмекші жасанды интеллект құралдары
1. aSc TimeTables + AI
Қазір мектеп кестесін автоматты құруға арналған бағдарламалардың ішінде ЖИ мүмкіндігі тікелей енгізілген құралдардың бірі – aSc TimeTables.
Бағдарламаның 2027 нұсқасында AI панелі бар. Пайдаланушы кестеге қатысты сұранысын табиғи тілмен жаза алады. ЖИ кестедегі қайшылықтарды, мұғалімнің қолжетімділігін, кабинет пен басқа да шектеулерді талдауға көмектеседі. Сондай-ақ кейбір өзгерістерді жаппай енгізу және кестедегі қайшылықтарды түзетуге көмектесу функциялары қарастырылған. Бұл мүмкіндік кейбір өңірлерде кезең-кезеңімен іске қосылып жатыр.
Тағы бір пайдалы ерекшелігі – автоматты генератор. Бағдарлама көптеген ықтимал нұсқаларды есептеп, қойылған талаптарға барынша сәйкес келетін кесте ұсынуға тырысады.
Кімге ыңғайлы? Күрделі кестесі бар мектептерге, бірнеше корпус немесе көптеген кабинет пайдаланылатын білім ұйымдарына.
2. FET – тегін балама
FET (Free Timetabling Software) – мектептер мен басқа да оқу орындарына сабақ кестесін автоматты жасауға арналған ашық бастапқы коды бар тегін бағдарлама. Оның көмегімен мұғалімдер, сыныптар, сабақтар және уақыт бойынша түрлі шектеулерді енгізіп, автоматты кесте жасауға болады. FET жобасының ресми жаңалықтарында 2026 жылғы шілдеде 7.9.3 нұсқасы шыққаны көрсетілген.
Кімге ыңғайлы? Тегін шешім іздейтін және бағдарламаның баптауларын өз бетінше үйренуге дайын мектептерге.
3. ChatGPT сияқты жалпы мақсаттағы AI
Жалпы мақсаттағы AI құралдарын дайын сабақ кестесін автоматты түрде мінсіз жасап беретін жүйе ретінде емес, талдау және тексеру көмекшісі ретінде пайдаланған тиімді. Мысалы, жүктемені кесте түрінде беріп:
«Осы жүктемеден мұғалімдер арасында қандай қайшылықтар туындауы мүмкін екенін анықта. Әр мұғалімнің апталық сағатын есепте және күмәнді жерлерді көрсет»
немесе:
«Мына сағат бөлінісін үш критерий бойынша талда: педагог жүктемесінің теңгерімділігі, сабақтардың шашыраңқылығы және кабинеттерге түсетін салмақ» деп сұрауға болады.
AI бірнеше нұсқаны салыстыруға, арифметикалық қателерді байқауға және кестені түсінікті форматқа келтіруге көмектеседі. Бірақ ЖИ ұсынған шешімді автоматты түрде дұрыс деп қабылдауға болмайды. Соңғы шешім мектептің нақты нормативтік талаптары мен ресми құжаттарына сәйкес адам тарапынан тексерілуі қажет.
AI-ға дұрыс тапсырма берудің бір құпиясы
«Маған мектептің сабақ кестесін жасап бер» деген сұраныс тым жалпы. Оның орнына AI-ға міндетті түрде:
- мұғалімдер санын;
- пәндерді;
- сыныптарды;
- апталық сағаттарды;
- кабинет шектеулерін;
- мұғалімдердің қолжетімсіз уақытын;
- қатаң талаптарды;
- қалаулы, бірақ міндетті емес талаптарды
жеке-жеке берген дұрыс. Сонда AI нақтырақ нәтиже ұсынады.
Дайын промпт үлгісі
Оқу ісі меңгерушілері AI-ды мынадай форматта пайдалана алады:
«Мен мектептің оқу жүктемесін жоспарлап жатырмын. Төмендегі мәліметтерді талда. Әр пәннің апталық сағат санын, мұғалімдердің жүктемесін және сыныптар бойынша сабақ санын салыстыр. Қайшылықтарды бөлек көрсет. Қатаң шектеулер мен қалаулы талаптарды екі бөлек топқа бөл. Жүктемені өзгерту қажет болатын жерлерді ұсын. Есептеулерді кесте түрінде көрсет. Мен берген мәліметтерден тыс дерек ойлап қоспа»
Соңғы сөйлем өте маңызды. Себебі AI-ға белгісіз ақпаратты қосуға мүмкіндік бермеу керек.
Тағы бір пайдалы тәсіл: AI-ды «екінші сарапшы» ретінде пайдалану
Сағат бөлудің соңғы нұсқасын директор немесе оқу ісі меңгерушісі бекітпес бұрын, оны AI арқылы қайта тексертуге болады. Мысалы:
- 1-нұсқа: мұғалімдерге жүктеме теңгерімді бөлінген.
- 2-нұсқа: кейбір педагогтердің бос уақыты азайтылған.
- 3-нұсқа: кабинеттердің жүктемесі оңтайландырылған.
AI-ға үш нұсқаны беріп:
«Осы үш нұсқаны салыстыр. Әрқайсысының артықшылығы мен тәуекелін көрсет. Қай нұсқада қандай мәселе бар?» деп сұрауға болады. Бұл жерде AI шешім қабылдамайды. Ол әкімшілікке екінші көзқарас береді.
Ең басты ереже: AI-ға жеке деректерді бермеңіз
Мұғалімдердің толық аты-жөні, жеке сәйкестендіру нөмірі, телефон нөмірі, жеке мекенжайы немесе басқа құпия ақпаратты жалпыға қолжетімді AI сервистеріне енгізбеген дұрыс. Сағат бөлу үшін көбіне адамның жеке дерегі емес, пән, сынып, сағат саны және уақыттық шектеулер қажет. Сондықтан:
- «Мұғалім 1»;
- «Мұғалім 2»;
- «Қазақ тілі пәні мұғалімі А»;
- «5-сынып мұғалімі В»
сияқты шартты белгілер қолдануға болады.
Сағат бөлу – жай ғана Excel кестесін толтыру емес, бірнеше шектеуді қатар есепке алатын күрделі жоспарлау процесі. Сондықтан оқу ісі меңгерушісінің жұмысын жеңілдетудің ең тиімді жолы – алдымен талаптарды жүйелеу, содан кейін автоматтандыру құралдарын пайдалану. Жасанды интеллектке барлық шешімді тапсырып қою емес, оның есептеу мүмкіндігін мұғалімнің кәсіби тәжірибесімен ұштастыру маңызды. Сонда жаңа оқу жылына қарсы ең күрделі жұмыстардың бірі әлдеқайда жылдам әрі жүйелі орындалады.
Ханбибі ОРАЛ,
ОҚИ ОТЫРЫҢЫЗ:
ТАМЫЗ КОНФЕРЕНЦИЯСЫна мұғалімнен қандай ДАЙЫНДЫҚ керек?
Әр МҰҒАЛІМ жатқа білуі керек БҰЙРЫҚтар
