Аружанның ойлап тапқан жобасы - тұрмыстық пластик қалдықтарын қайта өңдеп, асфальт құрамына енгізу.
фото: ЖИ
Соңғы жылдары «экология», «қайта өңдеу», «тұрақты даму» деген сөздерді жиі еститін болдық. Бірақ бұл ұғымдар көбіне теория деңгейінде қалып қояды. Ал кейде сол мәселелерге нақты, қолдануға болатын шешімді күтпеген жерден — мектеп оқушыларының өзінен көресің. Соның бірі — Аружан Кабдулмаратова әзірлеген «эко асфальт» жобасы.
Абай облысы, Аягөз қаласындағы №10 гимназияның оқушысы бұл идеяға бір күнде келген жоқ. Ол 7-сыныпта қарапайым сұрақтан бастаған: «Неге біз пластикті тек қоқыс деп қараймыз?» Осы сұрақ оны бірнеше жылдық ізденіске алып келген. Интернеттен шетелдік тәжірибені зерттеп, химия мен физикадан алған білімін пайдаланып, пластикті жол жабындысына қосу тәсілін қарастырады. Бір қызығы, ол тек идеямен шектелмей, оны нақты есептермен дәлелдеуге тырысқан.
Аружанның жобасының өзегі — тұрмыстық пластик қалдықтарын қайта өңдеп, асфальт құрамына енгізу. Яғни, біз күнделікті тастап жүрген пакеттер, бөтелкелер, қаптамалар белгілі бір технология арқылы ұсақталып, жол құрылысына пайдаланылуы мүмкін. Бұл жерде пластик толықтай асфальттың орнын баспайды, бірақ оның бір бөлігін алмастырады. Соның арқасында жабынның тығыздығы артып, сыртқы әсерлерге төзімділігі күшейеді.
Оқушының есептеуінше, мұндай жолдар 12–18 жылға дейін қызмет ете алады, ал қолайлы климаттық жағдайда 20–25 жылға дейін жетуі мүмкін. Бұл — кәдімгі асфальтпен салыстырғанда айтарлықтай жоғары көрсеткіш. Сонымен қатар, пластик қосылған жабын суға төзімді келеді, яғни жарықшақтардың пайда болу ықтималдығы азаяды. Ал бұл — жол жөндеу шығындарын қысқарту деген сөз.
Жобаның тағы бір маңызды жағы — оның экономикалық тиімділігі. Әдетте жол құрылысы қымбат салалардың бірі саналады. Ал пластик қалдықтарын пайдалану арқылы шикізат шығынын азайтуға болады. Оның үстіне, бұл қалдықтарды бөлек жинау және өңдеу жүйесін дамытуға да түрткі болуы мүмкін. Яғни, жоба тек жол мәселесін емес, қалдықтарды басқару жүйесін де қозғайды.
Бірақ Аружан тек материалдық шешіммен тоқтап қалмаған. Оның жобасының келесі кезеңі одан да қызық. Ол жол сапасын бақылауды автоматтандыруды ұсынады. Яғни, арнайы роботтар жолды үнемі бақылап, ақауларды дер кезінде анықтайды. Бір робот — «диагност», екіншісі — «жөндеуші». Мұндай тәсіл қиял сияқты көрінуі мүмкін, бірақ бүгінгі технологиялар дәуірінде бұл — мүлде мүмкін емес нәрсе емес. Керісінше, бұл бағыт әлемде белсенді дамып келеді.
Әрине, пластик қосылған асфальт идеясы жаңа емес. Мысалы, Үндістанда бұл технология бірнеше жылдан бері қолданылып келеді, ал кейбір Еуропа елдері де оны сынақтан өткізіп жатыр. Бірақ мәселе жаңалықта емес — оны қалай ұсынуда. Аружан осы идеяны Қазақстанның жағдайына бейімдеп, оны толық жүйе ретінде қарастырған. Яғни, тек «материал» емес, «жүйе» ұсынған.
Бұл жобаның ең үлкен құндылығы — оның артында тұрған ойлау жүйесі. Қазіргі оқушылар дайын ақпаратты жаттаумен шектелмей, оны қолдануға, өзгертуге, дамытуға ұмтылып жатыр. Олар мәселені көре алады, сұрақ қоя алады, шешім іздей алады. Ал бұл — кез келген қоғам үшін ең маңызды қабілет.
Бәлкім, бүгін бұл жоба тек ғылыми жұмыс деңгейінде шығар. Бірақ дәл осындай идеялар ертең нақты өндірісте қолданылуы әбден мүмкін. Өйткені үлкен өзгерістер көбіне осындай кішкентай бастамалардан басталады. Ал «эко асфальт» — сол бастамалардың бірі.
