Есеп шығара алмайтын баланы аспалы-арқанды саябаққа апарыңыз

фото: ЖИ

Психологтар мен педагогтардың айтуынша, қозғалыс пен ойын кезінде баланың миында жаңа нейрондық байланыстар белсенді қалыптасады. Бұл кейін оқу процесіне де әсер етеді. Яғни бала тек көңіл көтеріп қана қоймай, байқамай отырып миын жаттықтырады.

Сондықтан бүгінгі балаға тек кітап пен сабақ жеткіліксіз. Оның миына қозғалыс, тәжірибе, эмоция және қызығушылық та қажет. Кейде сабақ үлгерімін жақсартудың жолы — баланы көбірек ойнату болуы әбден мүмкін.

Секіргіш – есте сақтауды жақсартудың жолы

Қазіргі балалардың көпшілігі ақпаратты тез қабылдағанымен, оны есте сақтап қалуда қиналып жатады. Ата-аналар «Балам оқығанын тез ұмытады», «Тақпақты жаттай алмайды», «Сабаққа зейіні тұрақтамайды» деп алаңдайды.

Мұндай кезде бәрі бірден репетитор іздеп, түрлі жаттығуларға жүгінеді. Бірақ кейде есте сақтау қабілетін жақсартудың ең қарапайым жолы қимыл-қозғалыс болуы мүмкін. Соның ішінде мамандар жиі ұсынатын әдістердің бірі – секіргішпен секіру.

Күніне небәрі 10–15 минут секіру баланың ми жұмысына, зейініне және есте сақтау қабілетіне оң әсер етуі мүмкін. Бала секірген кезде тек аяқ қана жұмыс істемейді. Бұл кезде бүкіл ағза қозғалысқа түседі, әсіресе ми белсенділігі артады.

Мидағы қан айналымы жақсарады. Секіру — кардио жаттығу. Яғни жүрек соғысын жылдамдатып, қан айналымын күшейтеді. Соның арқасында миға оттегі көбірек барады. Ал миға оттегі жеткілікті жеткен кезде ақпаратты қабылдау жеңілдейді, ойлау жылдамдайды, есте сақтау қабілеті белсенді жұмыс істейді. Қарапайым тілмен айтқанда, қозғалыс миды «оятады». Сондықтан ұзақ уақыт телефон қарап немесе партада қозғалмай отырған бала тез шаршап, ақпаратты нашар қабылдауы мүмкін.

Секіргішпен секіру кезінде бала ырғақты сақтайды, қозғалысты үйлестіреді, тепе-теңдікті бақылайды, санауды қолданады. Мұның бәрі мидың екі жартышарын бір уақытта жұмыс істеуге мәжбүрлейді. Ал бұл зейінді күшейтеді, есте сақтауды жақсартады, ойды жинақтауға көмектеседі. Сондықтан кей мамандар секіргішті «миға арналған жаттығу» деп те атайды.

Мұнда бастысы нәтиже емес, тұрақтылық. Баланы бірден ұзақ секіруге мәжбүрлеудің қажеті жоқ. Мысалы, алғашында 2–3 минуттан бастауға болады. Кейін уақытты біртіндеп 10–15 минутқа жеткізу, музыка қосып немесе санау арқылы қызықтыру. Ең маңыздысы, баланың бұл жаттығуды жаза ретінде емес, ойын ретінде қабылдауы.

Секіргіш, әсіресе, тез алаңдайтын, сабақта ұзақ отыра алмайтын, оқығанын ұмытып қала беретін, телефон мен гаджетке көп қарайтын балаларға пайдалы болуы мүмкін.

Мәтін есепті түсінбесе, аспалы арқанды саябақ пайдалы

Көп ата-ана баласының математикадан, әсіресе мәтін есептерден қиналатынын айтады. Кей бала формуланы жаттап алады, сандарды есептей алады, бірақ есептің шартын түсінбей қалады. «Не сұрап тұрғанын ұқпайды», «Есепті оқиды, бірақ қай жерден бастарын білмейді» деген шағымдар жиі кездеседі.

Мұндай жағдайда ата-аналар көбіне қосымша сабаққа, жаттауға немесе ұзақ отырып есеп шығаруға көңіл бөледі. Бірақ соңғы жылдары мамандар баланың логикалық ойлауына тек кітап емес, дене қозғалысы да қатты әсер ететінін айтып жүр. Соның ішінде ерекше назар аудартатын бірі – аспалы арқанды саябақтар.

Бір қарағанда бұл жай ғана ойын немесе көңіл көтеру сияқты көрінеді. Алайда шын мәнінде мұндай белсенділіктер баланың миындағы жоспарлау, талдау, кеңістікті елестету және шешім қабылдау қабілеттерін қатар іске қосады. Ал бұлардың бәрі мәтін есеп шығаруда өте маңызды дағдылар.

Мәтін есепті түсінуде қиындық көбіне логикалық байланыс орнатуда болады. Ал бұл мидың атқарушы функциялары деп аталатын қабілеттерге байланысты.

Аспалы арқан жолдарында жүрген кезде бала тек ойнап жүрмейді. Оның миы бір уақытта бірнеше күрделі әрекет орындайды.

Бала маршрутты жоспарлайды. Арқан жолымен өту кезінде қай жерден аяқ басу керек, тепе-теңдікті қалай сақтау керек, келесі қадам қандай болатынын ойлайды. Бұл есеп шығарудағы «әрекет ретін құру» қабілетіне өте ұқсас процесс. Мәтін есепте де бала «Алдымен нені табамын?», «Қандай амал қолданамын?» деп жоспарлайды. Яғни арқанды саябақ миға «қадамдап ойлануды» үйретеді.

Кеңістіктік ойлау дамиды. Математика тек сандар емес. Ол кеңістікті елестету қабілетімен де тығыз байланысты. Арқан жолдарында жүрген бала арақашықтықты бағалайды, дене бағытын бақылайды, биіктікті сезінеді, қозғалысты есептейді. Бұл мидың кеңістіктік қабылдауын дамытады. Ал кеңістіктік ойлау жақсы дамыған балалар геометрияны, сызбаларды, күрделі есептердің құрылымын жақсырақ түсінеді.

Ми жаңа байланыстар құрады. Бала жаңа кедергілерден өткен сайын ми белсенді жұмыс істейді. Әсіресе қозғалыс, қорқыныш пен шешім қабылдау қатар жүргенде нейрондық байланыстар күшейеді. Қарапайым тілмен айтқанда, ми «жаттығады». Сондықтан белсенді ойындардан кейін кей балалардың зейіні, есте сақтауы, тапсырманы түсінуі жақсаруы мүмкін.

Қорқынышты жеңу есептен де қорықпауға әсер етеді. Кей балалар математикадан емес, «қателесуден» қорқады. Мәтін есепті көрген бойда «Мен мұны шығара алмаймын» деп алдын ала үрейленеді. Ал аспалы арқан жолында бала биіктіктен өтуге тәуекел ету, қайта байқап көру арқылы кішкентай қорқынышты жеңуді үйренеді. Бұл оның миына «Қиын нәрсені біртіндеп жасауға болады» деген тәжірибе береді. Психологтар мұны «сенімділік тәжірибесі» деп атайды.

Әрине, бір рет арқан саябағына бару баланы математик данышпан қылып жібермейді. Бірақ тұрақты дене белсенділігі мен қозғалысқа негізделген ойындардың баланың когнитивтік қабілетіне оң әсер ететіні дәлелденген.

Аспалы арқанды саябақ әсіресе мәтін есептен қорқатын, зейіні тез бөлінетін, логикалық ойлауы әлсіз, өзіне сенімсіз, ұзақ ойланып отыра алмайтын балаларға қызықты әрі пайдалы болуы мүмкін.

Зейін – жартасқа өрмелеу

Зейіні тұрақсыз балаға (әсіресе СДВГ кезінде) турникке өрмелеу немесе бейімделген жартасқа өрмелеу (параклаймбинг) өте жақсы әсер етеді.

Ми жұмысын дамытады. Бала әрбір қадамын алдын ала ойластырып, қандай ұстағышқа іліну керектігін жоспарлайды. Бұл мидағы бақылау және шоғырлану орталықтарын ынталандырады.

Физикалық бақылау. Дененің әрбір бөлігін (қол, аяқ, саусақтар) бір мезгілде үйлесімді басқаруға үйретеді.

Сенсорлық жүйені реттейді. Биіктік пен қозғалыс баланың эмоциясын теңестіріп, энергиясын арнаға бағыттауға көмектеседі.

Балаларға арналған жартасқа өрмелеу алаңшаларына жазылып, жаттықтырушының көмегімен қауіпсіз әрі мамандандырылған бағдарламамен айналысуға болады. Мұндай спорт түрлері арқылы баланың қозғалыс үйлесімділігі мен шыдамдылығы артады. Ашық алаңдар мен аулаларда жабдықталған заманауи стрит-воркаут алаңдарында турникке тартылуға немесе баспалдақтарға өрмелеуге жағдай жасалған.

Ескерту: Мұндай белсенділікті бастамас бұрын, жаттығулардың баланың жасына және физикалық дайындығына сай келетініне көз жеткізу үшін педиатрмен немесе спорт дәрігерімен кеңесіп алған жөн.

Мак ойнау жазуды жақсартады

2-3 сыныптағы ұл-қызыңыздың жазуы әлі де нашар болса, мак ойнатыңыз. Баланың ұсақ моторикасы мен қол бұлшықеттерін дамыту – жазуды түзетудің ең тиімді жолы. Ұсақ-түйек бөлшектермен жұмыс істеу мидың сөйлеу және қол қозғалысына жауап беретін бөліктерін тікелей ынталандырады.

Массаж және ұсақ заттар. Балаға мак, бұршақ немесе күріш сияқты ұсақ дәндерді жинатып, олармен саусақ ұштарын массаждауға беріңіз. Бұл саусақтардың сезімталдығы мен икемділігін арттырады.

Мозайка мен конструктор. Ұсақ қол моторикасын дамытуға арналған ойындар бөлімінде көрсетілгендей, ұсақ бөлшектерден сурет құрастыру қолды қалам ұстауға төселдіреді.

Нүктелермен жұмыс. Әріптерді тікелей жазғыза беруден бөлек, нүктелерді қосу арқылы сурет салуды және жаттығуларды орындауды ұсыныңыз. Бұл сызықтарды түзу жүргізуге көмектеседі.

Қыстырғыш пайдалану. Балаға заттарды кір қыстырғыштарымен қыстыруды тапсырыңыз. Бұл қаламды дұрыс ұстауға қажетті бұлшықеттерді шынықтырады.

Сурет салу және бояу. Бояу кітапшаларындағы ұсақ элементтерді бояу да жазу дағдысын қалыптастырады.

Жазу кезінде баланың асықпауын қадағалап, процеске көбірек көңіл бөліңіз.

Дайындаған: А. Мейірханқызы,

ERNUR.KZ

ОҚИ ОТЫРЫҢЫЗ:

Отбасылық жүйені ДҰРЫС ҚАЛЫПТАСТЫРАТЫН 5 заң