2026 жылғы тамыздың қорытындысы бойынша банктердің басым бөлігінде кепілсіз несие беру шарттары өзгерген жоқ.
Фото: сгенерировано с помощью ИИ
18,3%-дан 42,4%-ға дейін
2026 жылғы тамыздың қорытындысы бойынша банктердің басым бөлігінде кепілсіз несие беру шарттары өзгерген жоқ. Біз жинаған банк ұсыныстарында жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі (ЖТСМ) 18,3%-дан басталып, 42,4%-ға дейін жетеді.
Кепілсіз несиелердің ең жоғары сомасы 6 млн теңгеден 9,5 млн теңгеге дейінгі аралықта. Осылайша, біз жинаған ұсыныстардағы ең төмен және ең жоғары көрсеткіштің айырмасы 24,1 пайыздық тармақты құрайды.
18,3% көрсеткішіне жеке тоқталған жөн. Бұл – еліміздегі ірі екінші деңгейлі банктің (ЕДБ) ұсынысында көрсетілген мөлшерлеме және мұндай ұсыныс Қазақстанда әзірге біреу ғана. Алайда банк ЖТСМ-ды көрсетпеген, сондықтан оны кредиттік калькулятор арқылы есептеуге тура келеді. Мысалы, 8 млн теңгені 48 айға алған кезде артық төлем 5 880 669 теңгені құрайды. Шілде айында дәл осындай параметрлер бойынша есеп 21,67% көрсеткен, ал ең жоғары несие лимиті 2,2 млн теңге болған.
"Өзіңізге" қолайлы банкті қалай табуға болады?
Экономист Төлеген Асқаров қарыз алушы несие іздеуді өзінде мүлдем кредиттік тарихы жоқ банктердің ұсыныстарынан бастамауы керек деп есептейді.
"Жалақыңыз түсетін банкке назар аударыңыз. Көптеген кредиттік ұйымдар жалақы жобаларын дамытып, клиенттерге арнайы шарттар ұсынады – ондағы пайыздық мөлшерлеме көбіне нарықтағы деңгейден едәуір төмен болады. Осы қарапайым қадам сізге қомақты қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді", – деді Төлеген Асқаров.
Шынында да, жалақы жобасына қатысатын клиенттің белгілі бір артықшылықтары бар. Мысалы, Алматыдағы ірі банктердің бірінде мұндай қарыз алушыға кепілсіз онлайн-несие бойынша мөлшерлеме жылдық 28% болса, басқа клиенттер үшін – 30%. Екі жағдайда да ең жоғары сома 8 млн теңгеге дейін жетеді.
ТОП-10 ЕДБ құрамына кіретін басқа бір банкте жалақысын карта арқылы алатын клиенттерге 5 жылға дейінгі мерзімге 7 млн теңгеге дейін бөлек несие ұсынылады. Сыйақы мөлшерлемесі 33%, ЖТСМ – 38,28%-дан 38,44%-ға дейін. Бұл ретте рәсімдеу үшін комиссия алынбайды.
Төмен номиналды мөлшерлеме несиенің арзан екенін білдірмейді
Несиелерді салыстыру кезінде қарыз алушының тек сыйақы мөлшерлемесіне назар аударуы басты мәселелердің біріне айналады. Қосымша комиссия нәтижені түбегейлі өзгертуі мүмкін.
Мұны бір кредиттік ұсыныстың екі нұсқасынан көруге болады. Бірінші нұсқада мөлшерлеме небәрі 0,1%, алайда 5,9% комиссия қарастырылған. Екінші нұсқада мөлшерлеме 37,5%-ға жетеді, есесіне комиссия жоқ.
Бұл ретте ЖТСМ дәл бірінші нұсқада жоғары – 45,17%, ал екіншісінде 43,54%. Яғни сыйақы мөлшерлемесінің нөлге жуық болуы бұл жағдайда несиенің арзан екенін білдірмейді.
1 млн теңге несие алған жағдайда 5,9% комиссия 59 мың теңгені құрайды.
Сондықтан несие таңдағанда жарнамадағы ең тартымды көрсеткішке емес, кредиттің толық құнына назар аудару қажет.
3 млн теңге қажет болса, ұсыныстарды қалай салыстыру керек?
Қарыз алушыға 3 млн теңге қажет деп алайық. Мұндай жағдайда банктерді ең жоғары несие лимиті бойынша емес, нақты осы клиентке қажетті мерзімге қанша қаражат бере алатынына қарай салыстыру керек.
Мысалы, бір банк 3 млн теңгені үш жылға, ал екіншісі дәл сондай соманы бес жылға ұсынса, тек мөлшерлемелерді салыстыру еш нәтиже бермейді. Ұзағырақ мерзім ай сайынғы төлемді азайтқанымен, пайыз есептелетін уақытты ұзартады. Соның салдарынан артық төлем көлемі де көбірек болуы мүмкін, деп ескертеді экономист.
"Бірнеше ұсыныс алғаннан кейін ЖТСМ-ды, ай сайынғы төлемді, жалпы төлем сомасын және қосымша шығындарды салыстыру қажет. Егер бір нұсқада комиссия немесе сақтандыру болса, олардың құнын да есепке алу керек", деді Төлеген Асқаров.
Өзіңізге өзіңіз төреші болыңыз
Жалақының мөлшері несие сомасын өздігінен анықтамайды. Банк адамның қолданыстағы борыштық міндеттемелерін ескеріп, борыш жүктемесі коэффициентін есептейді.
Азаматтар үшін оның шекті мәні – 0,5. Мысалы, орташа айлық табыс 500 мың теңге болса, борыштық міндеттемелер бойынша жиынтық төлемдер 250 мың теңгеден аспауы тиіс.
Сондықтан жалақысы 500 мың теңге, бірақ қолданыстағы ірі несиелері бар адамға аз сома берілуі немесе несие беруден бас тартылуы мүмкін. Ал дәл сондай табысы бар, бірақ айтарлықтай қарыздық міндеттемелері жоқ қарыз алушының жағдайы тиімдірек болады.
Төлеген Асқаров қаржылық жағдайды алдын ала өз бетінше талдап алуға кеңес береді:
"Несие алу-алмау мәселесінде басты төреші – өзіңіз. Қарыз алуға өтініш бермес бұрын кредиттік тарихыңызды өз бетіңізше зерттеп, тек банктегі емес, басқа да ықтимал шығындарды қоса алғанда, барлық міндеттемелеріңізді тексеріңіз. Қаржылық міндеттемелеріңіздің толық көрінісі салмақты әрі қауіпсіз шешім қабылдауға көмектеседі".
Несие құнына сақтандыруды да қосу керек
Кепілсіз несие рәсімдеген кезде банк қарыз алушыға сақтандыру ұсынуы мүмкін. Бұл – қарыз алушы үшін қосымша шығын. Сондықтан оны пайыздармен және комиссиямен бірге есептеу қажет.
Тұтынушылық несие рәсімдеген кезде өмірді сақтандыру ерікті түрде жасалады. Алайда экономист бастапқы шығынды азайту үшін полистен автоматты түрде бас тартуға кеңес бермейді:
"Несие бойынша сақтандырудан ешқашан бас тартпаңыз. Оның құны салыстырмалы түрде қымбат емес, алайда өмірде күтпеген жағдайлар болған кезде сіз бен бюджетіңізді жан-жақты қорғайтын сенімді қаржылық қауіпсіздік жастығына айналады".
Бөліп төлеу: қайсысы тиімді?
Соңында тағы бір маңызды ақпаратқа тоқталайық. Қазақстанда банктер көбіне аннуитеттік төлем кестесін – яғни ай сайынғы төлем мөлшері бірдей болатын жүйені ұсынады. Мұндай несие кезінде бастапқы кезеңде төлемнің басым бөлігі пайыздарды өтеуге жұмсалады, ал негізгі қарыздың өтелетін бөлігі аз болады. Сондықтан несиені бірнеше жылдан кейін мерзімінен бұрын жапқан кезде қалған қарыз көлемі айтарлықтай болуы мүмкін.
Дифференциалды төлем кестесінде негізгі қарыз алғашқы айдан бастап тең үлеспен өтеледі. Сондықтан ай сайынғы төлем біртіндеп азая береді.
Несие сомасы, мерзімі және мөлшерлемесі бірдей болған жағдайда, дифференциалды төлем кестесі бойынша пайыздық артық төлем аннуитеттік кестеге қарағанда төмен болады. Алайда алғашқы төлемдер жоғары болғандықтан, бұл тәсіл барлығына бірдей қолайлы емес.
Егер банк таңдау мүмкіндігін берсе, жалпы артық төлем тұрғысынан дифференциалды кесте тиімдірек. Бірақ оны тек несие мерзімінің бастапқы кезеңіндегі жоғары төлемдерді қаржылық қиындықсыз өтеуге мүмкіндік беретін табыс болған жағдайда таңдаған жөн.
